صادق هدايت با ديکتاتور درون سر و کار داشت

//صادق هدايت با ديکتاتور درون سر و کار داشت

صادق هدايت با ديکتاتور درون سر و کار داشت

شاپور جورکش با اين اعتقاد که ته ذهن روشنفکر ما به سنت بسته‌است؛ مي‌گويد: حکومت ما؛ مذهبي و اپوزوسيون ما؛ درويشي است. همه؛ خود را انسان کامل و بدون خطا مي‌دانند و از غروري خطرناک رنج مي‌برند. از نگاه او؛‌ مبناي حرکت نويسندگان نوگراي ايراني؛ ديکتاتور بيروني نبوده بلکه استبداد حاکم بر ناخودآگاه آنها بوده است. او با نقد اين تفکر در آخرين کتاب خود؛“خفيه نگاري خشونت” به دنبال طرح پرسش‌هايي تازه‌اي از تفکر روشنفکري موجود در ايران است. معروفترین کتاب شاپور جورکش بوطيقاي شعر نو نام دارد که با رویکردی جدید و تازه شعر و شاعری نيما يوشيج را بررسی می‌کند. این کتاب توسط انتشارات ققنوس منتشر شده‌است و از کامل‌ترین کارها در زمینه شعر نیما یوشیج است. کتاب «زندگی،عشق و مرگ از دیدگاه صادق هدایت» نیز از کارهای حوزه هدایت‌پژوهی شناخته شده و درکنار کتاب دکتر محمد صنعتی از بهترین آثار این دوره‌است. این پژوهش در سال ۷۴ توسط نشر آکه به چاپ رسیده‌است. همین دو کتاب نقد و پژوهش کافی‌است تا جورکش را به عنوان پژوهشگر و منتقدی راهگشا تثبیت کند.جورکش تاکنون دو منظومه شعر با نامهای «هوش سبز»(انتشارات نوید)و «نام دیگر دوزخ»(انتشارات آگه) به چاپ رسانده‌است. کتاب‌های «دموکراسی و هنر» و «در آمدی تاریخی بر نظریه‌های ادبی از افلاتون تا بارت» نیز طی ۲ سال گذشته توسط گروه ترجمه شیراز که جورکش سرپرستی آن را عهده دار است،به چاپ رسیده‌اند.

*آقای جورکش، چرا ابا دارید با مطبوعات حرف بزنید؟
ــ‌ قضیه خیلی ساده است، اخیرا هر روزنامه یا مجله‌ای مطلبی یا یادداشتی از من گرفته است با ممانعت سربیر یا دبیر سرویس برای چاپ آن مطلب مواجه شده است. به مطبوعات بدبین شده‌ام. چراکه ارباب مطبوعات به ملاحظه‌ی وضعیت موجود، مطالب را می‌خوابانند. بر این اساس؛ حتی یادداشتی به نام آژیر سرخ فرهنگی نوشته‌ام. از اینجا و آنجا هم شنیده‌ام که افرادی از قول نویسنده‌ها و هنرمندان مطالب کاذب می‌نویسند…

*آيا فعالیت روی طرح و یا کتاب جدیدی هم داريد؟
ــ با گروه ترجمه شیراز؛ کتابی را تحت عنوان “پسامدرنیزم” ترجمه کرده‌ایم. این گروه که برای نمونه دموکراسی و هنر را هم با برخی از ایشان کار کرده‌ام؛ متشکل از این دوستان است: آقایان علی معصومی، مطنج، دواتگر، مرتضی ترسلی و پطروس صمیم.
“پسامدرنیزم” مجموعه‌ای از چندین مقاله است. ویراستار و گردآورنده این مقالات استیون کانر است. صاحبان مقاله‌های این کتاب نویسندگانی همچون کاترین کانستبل، جولین مارست،کستاو دویناف، پاب شیهان و رابرت ایگلستون هستند. این مقالات در حوزه‌هایی همچون پسامدرنیزم و ادبیات، پسامدرنیزم و فلسفه، پسامدرنیزم و فیلم و پسامدرنیزم و مذهب، نوشته شده‌اند. علاوه بر این با جمعی از دوستان درنظر داریم در میزگردهایی این مقالات را در حیطه بومی هم ارزیابی کنیم. برای نمونه وضعیت معماری ایرانی یا رمان ایرانی را براساس رویکرد این مقالات بررسی کنیم.

*آیا کتابی هم آماده چاپ دارید؟ 
ــ بله. کتابی است به نام “خفیه نگاری خشونت در سرزمین آدم لتی‌ها” که در نشر آگاه حروفچینی شده و غلط گیری نهایی‌اش هم انجام شده است. خیلی مایل بودم که کتاب در نشر آگاه چاپ شود. اما گویا اخیرا مسائلی برای این نشر به وجود آمده است. مایلم تاکید کنم که نشر آگاه بیش از چهل سال خدمت فرهنگی به این خاک کرده است. درمورد آقای حسین خانی مدیر این نشر هم باید بگویم که فردی متخصص در علوم اجتماعی است، هرچند تا به حال مستقلا چیزی ننوشته است. باید بدانیم که از دست دادن این آدم‌ها و منزوی کردن آنها در درازمدت به ما لطمه فرهنگی می‌زند. این‌ها سرمایه‌هایی هستند که واقعا می‌توانند نسل جوان ما را دستگیری کنند.

*چه مساله‌ای برای نشر آگاه پیش آمده است؟
ــ همان مساله‌ای که برای نشر قطره ا روشنگران یا چند نشر دیگر پیش آمده است. مگر نشر آهنگ دیگر همین چند وقت پیش دچار بحران مالی نشد؟ و تا جایی که من می‌دانم خواسته‌اند که فعالیت نشر خود را محدود کنند.
درنظر داشته باشیم که دو شاعر تراز اول ما؛ حافظ موسوی و شمس لنگرودی؛ در این نشر خیلی زحمت کشیدند. حضور ایشان در آهنگ دیگر به منزله نوعی فیلتر بود تا هر شعری نیاید به بازار تا وضع شعر را از این که هست؛ خرابتر کند. اما باخبرم که برخی آثار بزرگ شعری در راه است. می‌دانم که عنایت سمیعی منظومه بسیار درخشانی را نوشته است یا کار آخر ضیاء موحد که با نام “دیروز و امروز شعر فارسی” که در هرمس در آمده است اثر درخوری است. همین طور درجریانم که جوان‌ها با شور آثار جدید خود را می‌آفرینند.

*کتاب خفيه‌نگاري خشونت چه حرف تازه‌اي براي گفتن دارد؟
ــ درميان نويسنده‌هاي مدرن ما چند تن بوده‌اند که نگاه به درون فرهنگ داشته‌اند. مبناي حرکت اين نويسنده‌ها ديکتاتور بيروني نبوده است. بلکه آن استبدادي بوده است که بر ناخودآگاه حکمفرمايي مي‌کرد. شمس کسمايي، فروغ فرخزاد و صادق هدايت جزو اين دسته از نويسندگان بوده‌اند. جالب است که هدايت فقط دو کار سياسي دارد، حاجي آقا و فردا. باقي آثار او درواقع نگاهي به درون ما است. هدايت باعث مي‌شود جوري به درونمان زل بزنيم که درنهايت بفهميم چقدر تکه پاره هستيم. من در خفيه نگاري خشونت به اين تکه‌پارگي دروني‌مان پرداخته‌ام. به اين پرداخته‌ام که چگونه کودکي نسل ما حرام شد و از طرفي ديگر جواني شرمسار ما نمي‌توانست دربرابر پيرپرستي و انسان کامل خود را مطرح کند. به اين پرداخته‌ام که اين سرکوب از درون عرف و فرهنگ ما برمي‌خيزد. فرهنگي که جدا از زرتشتي‌گري و زورواني‌گري و مانوي‌گري و نهايتا عرفاني‌گري نيست. بررسي اين سرکوب در فرهنگ عامه و عرف ما قابل پيگيري است. نهايتا اين که انشقاق آدم- حوايي و مشي- مشيانه‌اي همچنان ما را به شکل سنتي و اسطوره‌مآب بارمي‌آورد.

*آيا به راه‌هاي برون‌رفت از اين بحران اسطوره‌محوري در فکر انسان ايراني هم در کتاب “خفيه نگاري خشونت پرداخته‌ايد” ؟
ــ تصور مي‌کنم نيما و هدايت هرکدام يک پرسش بسيار اساسي را در فکر و آثارشان دنبال کردند. نيما بر ذهن‌گرايي انسان ايراني انگشت گذاشت. نيما معتقد بود؛ ديد انسان ايراني بلند نيست. آنچه ذهن ايراني مي‌بيند؛ آن است که خودش مطرح مي‌کند. هدايت، مي‌خواهد جادوي رئاليزم را به صورت فرم ادبي درآورد. هدايت معتقد است؛ تا رابطه آدم- حوايي در ذهن ما نظام نگيرد؛ هر کوششي براي گشايش فرهنگي بي‌فايده است.

*شما معتقديد هدايت درپي احياي فکر اسطوره‌اي بود و اصلا منظورتان از شکل گرفتن رابطه آدم – حوايي در ذهن ما چيست؟
ــ هدايت در 20 داستانش يک تم مشترک دارد. مرد ايراني که خود را قيم زنش مي‌داند با نوعي پدرسالاري خاص مي‌آيد آينه‌ي خودش را مي‌شکند. زن را مي‌شکند. و وقتي او را شکست خودش هم فرومي‌ريزد. اين عدم تعادل بين جنسيت‌ها در جامعه ما بيش از هر وقت ديگري به شکلي بحراني خودش را نشان مي‌دهد. اين تعادل بين دو جنس چيزي بود که هدايت بيش از هر چيز ديگري دنبالش مي‌گشت. به همين دليل بود که هدايت با ديکتاتوري درون ما سروکار داشت.
مسئله بعدي من اين است که آيا روشنفکر امروز ما خودآگاه يا ناخودآگاه دوست دارد با سنت‌ها زندگي کند يا واقعا مي‌خواهد مدرن باشد. در کتاب“خفيه نگاري خشونت …” چندين شاهد دارم که روشنفکر ما نمي‌خواهد تغييري ايجاد شود.

*اما روشنفکري ما براي تغيير اين ساختارها در ذهن انسان ايراني از مشروطه به بعد تاوان‌هاي بسياري داد.
ــ ته ذهن روشنفکر ما بسته به سنتي است که از آن حرف زده‌ايم. دلايلم را مشروح در کتاب آورده‌ام که لابد در مجال اين گفت و گو نمي‌گنجد. اين جار و جنجال‌هاي اخير هم درباره شاملو بيشتر مطمئنم کرد که شايعات روشنفکري از شايعات عوام پرمايه‌تر است و بيشتر آسيب مي‌زند.

*در کتابي که بر مولوي و چند عارف ديگر تامل کرده‌ايد، اساس و روش نگاهتان چه بوده است؟
ــ شايد خيلي‌ها برگردند بگويند ديگر در اين روزگار چه جاي پرداختن به عرفان است؟ ما بايد توجه کنيم که حکومت ما مذهبي و اپوزوسيون ما درويشي است. بايد ديد اين دو چه نقاط افتراق و اشتراکي دارند. بگذاريد جور ديگر بگوييم. اين روزها براي نمونه؛ سازگارا و مهاجراني و سروش و کديور مي‌آيند حکومت را نقد مي کنند. هيچکدام اما هرگز نمي‌گويند اشتباهات خودشان کي و کجا بوده است. اينها چون به شکلي برکنار شده‌اند؛ حکومت را نقد مي‌کنند. همه؛ خود را انسان کامل و بدون خطا مي‌دانند. من در اين کتاب درپي تاثيرات متنوع اين ديد انسان کاملي بر فکر ايراني بوده‌ام. در چنين حالتي نقد کردن ديگران مي‌تواند خطرآفرين باشد. منظور دقيق من اين است که کسي که خود را غيرقابل نقد مي‌داند نبايد ديگران را به نقد بکشد. براي نمونه محمود دولت آبادي خطاب به سروش مي‌نويسد: آقاي سروش شما فقط عرفان به خورد ما داده‌ايد. ما را خانه‌نشين کرده‌ايد. سروش فيلسوف اما آن قدر با لحن غيرادبي پاسخ مي‌دهد که تو مطمئن مي‌شوي ايشان هنوز خود را در جايگاه انسان کاملي مي‌بيند. اين نوع از غرور نشانه غرور درويشي است که از هر غرور ديگري خطرناکتر است و بيشتر آسيب مي‌زند.

منبع:ايلنا

توسط |1397/8/23 8:02:22آبان 9ام, 1397|اخبار|بدون ديدگاه